Мастацтва эквіблістрыкі альбо як прайсьці між двух агнёў…

Пагадненні, складзеныя 3 красавіка ў Маскве, будуць аказваць істотны ўплыў на ўнутрыпалітычныя працэсы ў Беларусі. Лукашэнка атрымлівае рэсурсы для некаторага паляпшэння сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў Беларусі. Таксама гэтыя пагадненні маюць важнае значэнне для перспектыў адносін Беларусі з Захадам. Лукашэнка можа меркаваць, што ўрэгуляванне канфлікту з Расіяй узмацняе яго пазіцыі ў адносінах з Захадам.

Набліжэнне прэзідэнцкіх выбараў у Расіі, крах надзеяў на паляпшэнне адносін з новай адміністрацыяй ЗША і з’яўленне новых супярэчнасцяў у адносінах з Захадам – галоўныя прычыны спынення ціску адміністрацыі Пуціна на Беларусь. Аднак Лукашэнка атрымлівае толькі часовае адхланне ў адносінах з Расіяй. Пасля прэзідэнцкіх выбараў у Расіі, нават пры адсутнасці пазітыўных змен у адносінах Расіі з Захадам вялікая імавернасць таго, што адміністрацыя Пуціна працягне ціск на Беларусь.

Лукашэнка інтэрпрэтаваў сустрэчныя крокі з боку ЕС як прыкмету, што Захад пагодзіцца на яго ўмовы развіцця супрацы: пашырэнне гандлю, крэдыты з боку Захаду пры адсутнасці рэформаў і крокаў у кірунку палітычнай лібералізацыі ў Беларусі.

Развіццё сітуацыі ў Беларусі ў перыяд пасля рашэння Рады ЕС пра скасаванне амаль усіх санкцый паказала, што ў цяперашняй Беларусі шмат фактараў, якія істотна ўскладняюць працэс нармалізацыі адносін з Захадам. Яшчэ ў сакавіку былі ўсе падставы казаць пра крызіс у беларуска-расійскіх адносінах. Да канца сакавіка запазычанасць Беларусі па выплатах за расійскі газ перавысіла 700 млн. USD. Чым большы час беларускі бок адмаўляўся пагасіць запазычнасць, тым больш цвёрдыя ўмовы паставак нафты ў Беларусь высоўвала Расія. Лукашэнка заявіў, што Расія пагражала скараціць пастаўкі нафты ў 2017 годзе да 12 млн. тон.

Расійскія ведамствы неаднаразова прымалі рашэнні па забароне ўвозу прадукцыі беларускіх малакаперапрацоўчых прадпрыемстваў. 20 верасня падчас сустрэчы з дзяржаўным сакратаром саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі Г.Рапотам Лукашэнка заявіў:  «Калі мы пастаўляем якасны тавар і па прымальных цэнах у Расію, мы б’ём па кішэнях алігархаў ад сельскай гаспадаркі ў Расіі. Яны душаць урад (там сувязі, вы ведаеце не горш мяне, якія), а ўрад дае каманду „фас“ рознага роду ўрадоўцам – ад Рассельгаснагляда і гэтак далей. Яны ў нас тры прадпрыемствы адкрываюць для паставак — пяць зачыняюць, пяць адкрываюць — шэсць потам зачыняюць. Ідзе непрыкрыты ціск».

Пагаршэнне адносін з Расіяй негатыўна адбілася і на атрыманні чарговага транша крэдыту Еўразійскага фонду стабілізацыі і развіцця (ЕФСР), які цалкам кантралюе Расія. Са свайго боку, Лукашэнка падаў Расіі адзін з галоўных сваіх аргументаў: паставіў пад пытанне ўдзел Беларусі ў інтэграцыйных праектах Расіі. «Уступаючы ў інтэграцыйныя з’яднанні з Расіяй, Беларусь разлічвала, што яны будуць заснаваны на раўнапраўі, што будуць роўныя ўмовы. Гэта галоўнае, без чаго не можа быць звязаў. Калі іх няма, навошта туды ісці?» Тэзіс, што Расія павінна падтрымваць Беларусь, пастаўляючы танныя энерганосьбіты, бо Беларусь з’яўляецца ўдзельнікам Еўраазіяцкай Эканамічнай супольнасці (Еўразэс), АДКБ, быў галоўным у выступах Лукашэнкі.

Лукашэнка даў зразумець Расіі, што гэта не пустыя пагрозы. Ён адмовіўся ўзяць удзел у саміце АДКБ і Еўразэс, які адбыўся 26 снежня 2016 года ў Санкт-Пецярбургу. У 2009 годзе падобнага дэмаршу Лукашэнкі было досыць, каб Расія спыніла чарговую «малочную вайну» і павялічыла імпарт прадукцыі беларускіх малакаперапрацоўчых заводаў. Лукашэнка мог разлічваць, што зноў паспяхова скарыстае вайсковую супрацу як рычаг ціску на Расію.

Адмова Лукашэнкі прыехаць на саміт у Санкт-Пецярбург была і сігналам адносна перспектыў удзелу Беларусі ў Еўразэс. Беларусь не падпісала новую рэдакцыю Мытнага кодэкса Еўразэс. Аднак сітуацыя ў беларуска-расійскіх адносінах змянілася. Аргументы Лукашэнкі не пераканалі расійскіх партнёраў. Лукашэнка заяўляў, што зніжэнне цэн на газ і павелічэнне паставак нафты будзе галоўнай тэмай сустрэчы ў Маскве з прэзідэнтам Расіі В.Пуціным. Сустрэча адбылася 22 лістапада 2016 г. і ніякіх рашэнняў, на якія разлічваў Лукашэнка, не было прынята.

7 сакавіка на паседжанні міжурадавай рады Еўразэс у Бішкеку (Кыргызстан) прэм’ер-міністр Беларусі А.Кабякоў у сваім выступе адзначыў, што пры падпісанні Дамовы пра Еўразэс боку дамовіліся, што розніца ў цэнах на газ будзе паступова ліквідавана да 2025 года. Аднак розніца ў цэнах паміж Беларуссю і Расіяй вырасла з 38% напачатку 2014 года да 110% у 2016 годзе. «Сёння не выконваецца двухбаковая нарматыўна-праўная база з Расіяй, якая была створана ў цеснай узаемасувязі са шматбаковымі пагадненнямі ў Еўразэс. Праблемы ў двухбаковых адносінах фундаментальна ўплываюць на наш удзел у шматбаковых інтэграцыйных працэсах».

У сваю чаргу расійскі прэм’ер Д.Мядзведзеў заявіў: «Праблемы двухбаковых адносін пераносяцца на шматбаковую пляцоўку, што з поспехам прадэманстраваў беларускі бок. Гэта сітуацыя падобна на шантаж: «Ці вы паўплываеце, ці мы не падпішам». Калі б некаторыя краіны не ўваходзілі ў склад нашага звязу ці, уявім сабе, выйшлі са складу звязу, яны куплялі б зараз газ па еўрапейскіх цэнах. Усё было б значна даражэй».

9 сакавіка Лукашэнкі заявіў: “Нас ужо пачынаюць палохаць, што мы будзем газ купляць па еўрапейскіх цэнах. Гэта намёк усім – перадусім у Расіі, і ў Беларусі, што мы з’яўляемся нахлебнікамі ў Расіі: вось, бачыце, яны нам робяць нейкі падарунак. Мядзведзеў павінен разумець, што калі мы будзем плаціць як у Еўропе, то за штосьці і яму таксама давядзецца заплаціць. І цана будзе неймаверна вышэй, чым цана за прыродны газ…”. Лукашэнка паўтарыў сваё патрабаванне роўных умоў.

15 сакавіка Расія зрабіла наступны крок у нафтагазавым канфлікце з Беларуссю. Міністэрства энергетыкі Расіі прыняло развязакшэнне пра спыненне паставак дызельнага паліва ў Беларусь. Раней Беларусь купляла ў Расіі таннае дызельнае паліва і прадавала яго ў краіны ЕС па сусветных цэнах. 19 сакавіка ў порт Адэсы (Украіна) прыбыў танкер з каля 80 тысяч тон нафты, купленай Беларуссю ў Ірана. Кампанія «Укртранснафта» скончыла працы па падрыхтоўцы нафтавода «Мазыр-Брады» для трубаводных паставак нафты з Адэсы ў Беларусь.

На думку расійскага эксперта ў сферы энергетыкі С.Агібалава, пастаўкі нафты з Ірана, з улікам лагістыкі, абыходзяцца Беларусі прыкладна на 120-130 USD за тону даражэй, чым калі б сыравіна закуплялася ў Расіі. Падчас папярэдняга нафтавага канфлікту з Расіяй, у 2010 годзе Беларусь купляла яшчэ даражэйшую, чым іранская, венесуэльскую нафту, бо Лукашэнка быў гатоў да чарговага працяглага канфлікту з Расіяй.

Аднак Пуцін вырашыў урэгуляваць канфлікт з Беларуссю. 3 красавіка падчас візіту Лукашэнкі ў Маскву былі падпісаны пагадненні, якія азначалі сканчэнне нафтагазавага канфлікту. Беларускі бок прызнаў абавязак за атрыманы расійскі газ, які да таго моманту склаў больш 700 млн. USD. Было прынята рашэнне, што Расія рэфінансуе абавязак Беларусі. Па выніках перамоў віцэ-прэм’ер Беларусі В.Сямашка заявіў, што цана на расійскі газ у 2018 годзе для Беларусі складзе 129 USD за тысячу кубаметраў, а ў 2019 годзе – 127 USD. Прытым цана будзе «фіксаванай незалежна ад кан’юнктуры цэн на нафту і газ».

Віцэ-прэм’ер Расіі А.Дварковіч заявіў, што Расія адновіць пастаўкі нафты Беларусі ў ранейшым аб’ёме – 24 млн. тон у год. В.Сямашка адзначыў, што паводле падпісанага пагаднення Расія будзе пастаўляць 24 млн. тон штогод да 2024 года. Пры гэтым з Беларусі знята абавязанне пастаўляць нафтапрадукты на расійскі рынак. Па словах Сямашкі, скасаванне такіх паставак дазволіць Беларусі штогод зарабляць дадаткова 150 млн. USD. 11 красавіка міністр фінансаў Расіі А.Сілуанаў заявіў, што Расія прапрацоўвае пытанне пра падаванне Беларусь міждзяржаўнага крэдыту ў памеры 1 млрд. USD.

Новыя пагадненні з Расіяй азначаюць, што ў 2017 годзе Беларусь атрымае суму нафтагазавых датацый параўнальную з 2015 годам, да канфлікту з Расіяй. Паводле разлікаў расійскага эксперта ў сферы энергетыкі С.Агібалава, у 2015 годзе Расія субсідыявала Беларусь палёгкавымі пастаўкамі энерганосьбітаў на суму ў 5,3 млрд. USD (2,2 млрд. – ільготныя пастаўкі газу, 3 млрд. – ільготныя пастаўкі нафты, 0,1 млрд. – ільготныя пастаўкі нафтапрадуктаў). У 2016 годзе сума нафтагазавай субсідыі склала 1,7 млрд. (0,3 млрд. газ і 1,4 нафта).

Перад візітам у Маскву Лукашэнкі заявіў, што ў яго «бліскучыя адносіны» з гаспадаром Крамля Пуціным, што ён і Пуцін – «родныя браты», якія заўсёды змогуць дамовіцца. Лукашэнка часта кажа пра свае выдатныя адносіны з Пуціным. Гэтыя заявы – не больш чым гульня на публіку. Можна не сумнявацца, што Лукашэнка не разлічвае на дабрыню Пуціна. У рэчаіснасці ў грунце асабістых адносін Лукашэнкі з Пуціным – даўняя ўзаемная непрыязь, а часам – нянавісць.

Па ўсёй бачнасці, Лукашэнка мяркуе, што сустрэчныя крокі з боку Расіі 3 красавіка – вынік чарговага прызнання важнасці Беларусі як хаўрусніка. 20 красавіка ён паўтарыў некаторыя свае тэзы, чаму Беларусь вельмі патрэбна Расіі.

Гэтак жа як у 2010 годзе, у час беларуска-расійскага канфлікту, да 3 красавіка кантраляваныя Крамлём расійскія СМІ пераважна негатыўна казалі пра Лукашэнку. Пасля 3 красавіка дачынення з Беларуссю перасталі быць частай тэмай публікацый расійскіх СМІ. У прыватнасці, у праграме расійскага тэлеканала «ТVC» на 18-19 красавіка значылася перадача «Ўдар уладай. Аляксандр Лукашэнка». Пасля 3 красавіка яе прыбралі з праграмы.

Шмат што паказвае на тое, што Пуцін мае намер працягнуць ціск на Лукашэнку, прымусіць яго пайсці на саступкі ў пытаннях, якія ў Маскве лічаць сапраўднай інтэграцыяй. Сярод першых такіх крокаў: стварэнне на тэрыторыі Беларусі расійскай вайсковай базы, стварэнне адзінай візавай прасторы, продаж расійскім кампаніям беларускіх прадпрыемстваў вайскова-прамысловага комплексу.

Аднак пад канец сакавіка адбыліся падзеі, якія прымусілі Пуціна адкласці беларускае пытанне. Пуцін націснуў на кнопку «стоп».

1. Пуцін атрымаў сігналы, што прэзідэнцкія выбары (якія адбудуцца ў сакавіку 2018 гады, напэўна, 18 сакавіка, у дзень далучэння Крыма) пройдуць у сітуацыі большай палітычнай напружанасці, чым ён меркаваў.
Пагаршэнне сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў Расіі на працягу апошніх гадоў спрычынілася да падзення рэйтынгу Пуціна. Паводле дадзеных апытання грамадскай думкі, праведзенай «Левада-цэнтрам» у красавіку 2017 года, у выпадку правядзення прэзідэнцкіх выбараў Пуцін не змог бы выйграць прэзідэнцкія выбары ў першым туры. За яго прагаласавалі б 48% жыхароў Расеі. Нават у аўтарытарнай Расіі, дзе праводзяцца «квазі-выбары», 48% – гэта дрэнны вынік для Пуціна.

2. Поўны крах надзеяў адміністрацыі Пуціна на паляпшэнне адносін са ЗША і Захадам пасля перамогі Д.Трампа на прэзідэнцкіх выбарах у ЗША. 12 красавіка Пуцін заявіў, што ўзровень даверу да ЗША не стаў лепш, а, хутчэй, дэградаваў. Раней у Расіі не маглі дачакацца абрання Д.Трампа, зараз мараць пра яго імпічмент. Ранейшыя супярэчнасці Расіі з ЗША і Захадам абвастрыліся. Новая адміністрацыя ЗША абвясціла курс на скіданне хаўрусніка Расіі Асада ў Сірыі. З’явіліся новыя супярэчнасці. ЗША звінавацілі Расію ў пастаўках зброі руху «Талібан» у Афганістан.

3. Як прычыну спынення беларуска-расейскага канфлікта неабходна адзначыць і ўзрастанне пагрозы трэактаў у Расіі. Многія замежнапалітычныя акцыі, у тым ліку ўмяшанне ў канфлікт у Сірыі, Пуцін апраўдваў патрэбай забеспячэння бяспекі расійцаў. Аказалася, што замежнапалітычныя дзеянні адміністрацыі Пуціна мелі зваротны вынік. Пуцін прывёў ІДзІЛ у Расію. 3 красавіка, у дзень сустрэчы Лукашэнкі з Пуціным у метро Санкт-Пецярбурга адбыўся тэракт. У выніку выбуху, вырабленага прыхільнікам ІДзІЛ, загінулі 14 чалавек, 49 атрымалі раненні. Тэракт таксама актуалізуе шэраг праблем у адносінах Расіі з яе цэнтральнаазіяцкімі партнёрамі па Еўразэс, бо яго ажыццявіў выхадзец Кыргызстана, які атрымаў расійскае грамадзянства.

 

Рэдакцыя