Наша гісторыя: Берасьцейскі Сабор аб Уніі 1596 году

Віктар Цітоў, доктар гістарычных навук і прафесар, піша на сваёй старонцы ў фэйсбуку:

БЕРАСЦЕЙСКІ САБОР АБ УЗ’ЯДНАННІ (УНІІ) каталіцкай і праваслаўнай цэркваў, 6–8 кастрыніка 1596 г.

З нагоды гэтай гістарычнай даты ў Ватыкане быў адціснуты спецыяльны медаль. Каралю Рэчы Паспалітай былі ўрачыста накіраваны копія гэтага рашэння і адпаведны ліст з просьбай спрыяць новай уніяцкай (грэка-каталіцкай) царкве і яе святарам. Са свайго боку кароль выдаў прывілей аб ураўнаванні ў грамадзянскіх правах католікаў і уніятаў. Заставалася толькі афіцыйна зацвердзіць акт уніі. З гэтай мэтай і быў скліканы высокі сабор у Брэсце, ці Бярэсці (6 кастрычніка 1596).

Бярэсце ў той час нагадвала сапраўдную еўрапейскую сталіцу. Горад зіхацеў, чыста вымыты, прыбраны і святочна ўпрыгожаны. Сюды на ўрачысты акт святога прымірэння з’ехаліся вышэйшыя духоўныя і свецкія асобы з усёй Рэчы Паспалітай і шаноўныя госці з замежжа; сярод іх – гетман ВКЛ Леў Сапега, ваявода Троцкі М.Радзівіл Сіротка, мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і “ўсея Русі” Міхаіл Рагоза, біскупы і архібіскупы ўсіх зямель ВКЛ, прадстаўнікі караля (у тым ліку Пётр Скарга), паслы Папы Рымскага і інш. Разам з тым сюды прыехалі і праціўнікі уніі, прыхільнікі саюза з усходнім праваслаўем, якіх узначаліў вядомы дзеяч князь Канстанцін Астрожскі, сын вядомага палкаводца, героя бітвы пад Оршай. Ён прыбыў сюды з узброенай світай шляхціцаў і з гарматай (якая магла быць выкарыстана ў дыскусіі ў якасці аргумента).

Горад бурліў на працягу тыдня. Ажыўленыя дыскусіі не раз выліваліся на вуліцы і плошчы горада. 8 кастрычніка ўдзельнікамі з’езду была прынятая Саборная грамата, якая ўрачыста абвяшчала пра ўступленне праваслаўных іерархаў у унію і стварэнне новай грэка-каталіцкай царквы пад патранажам Папы Рымскага. З гэтай нагоды адслужылі святую імшу ў грэчаскім абрадзе і дзякавалі Богу, што нарэшце скончыліся часы бескарысных і знішчальных спрэчак і што запануе нарэшце “на любай Радзіме доўгачаканы і блаславенны пакой” .

У той жа час праціўнікі уніі наладзілі тут свой праваслаўны сабор, дзе прысутнічалі вышэйшыя праваслаўныя экзархі Канстанцінопальскі Нічыпар (Нікіфар) і Александрыйскі Кірыл, а таксама два праваслаўныя епіскапы, якія не далучыліся да уніі, і свецкія асобы на чале з князем Астрожскім (усяго за 100 чалавек). Нельга не звярнуць увагі, што маршалкам свецкай часткі ўдзельнікаў апазіцыйнага Сабора быў выбраны пратэстант Дзям’ян Гулевіч, што сведчыла пра збліжэнне інтарэсаў пратэстантаў і праваслаўных (“З двух зол выбіраюць найменшае”). Праваслаўны сабор сваім рашэннем пазбавіў сана ўсіх уніяцкіх епіскапаў (якія падтрымалі унію) і аддаў іх анафеме як здраднікаў і адступнікаў. Ён абвясціў рашэнне Берасцейскага сабора неправамоцным і заклікаў прыхаджан не падпарадкоўвацца уніяцкім святарам. Дэлегаты праваслаўнага сабора звярнуліся да караля з просьбай зацвердзіць іх рашэнне і на месца уніяцкіх епіскапаў прызначыць новых, праваслаўных. Аднак кароль не падтрымаў рашэння праваслаўнага сабора і стаў на бок уніятаў.

Калі мы ўзнаўляем рэальную карціну тых падзей і аналізуем удзел у іх розных палітычных сіл і груп, нельга не звярнуць увагі на тагачасную прававую культуру: нягледзячы на розная погляды, розныя сацыяльныя і этнаканфесійныя інтарэсы, людзі імкнуліся вырашыць іх у прававым полі, на падставе дзяржаўнага Статута і звычаёвага права, хаця зусім не проста было падтрымліваць баланс інтарэсаў розных груп насельніцтва, якія нярэдка пакідалі за сабой уласнае права вырашаць некаторыя балючыя пытанні сілай. Унія павінна была палепшыць духоўны мікраклімат, пасеяць мір і згоду ў грамадстве. Але нельга не адзначыць, што праваслаўныя парафіі, паводле Саборнай граматы, павінны былі “ўступіць у унію”, а гэта вяло да самаліквідацыі праваслаўнай царквы.

Забарона праваслаўнай царквы ў Рэчы Паспалітай і перадача уніятам яе храмаў не садзейнічала згодзе ў грамадстве, а, наадварот, адразу стварыла напружаную сітуацыю на Беларусі і Украіне. Асабліва рашуча супраць ліквідацыі праваслаўя выступалі ўкраінскія казакі (сярод якіх, дарэчы, былі і літвіны, – так украінцы стабільна называлі нашых суайчыннікаў). Урад Рэчы Паспалітай пазбягаў канфліктаў з казакамі, якіх ён выкарыстоўваў для абароны сваіх межаў ад Турцыі і Маскоўскай дзяржавы. Ужо ў пачатку ХVІІ ст. была прыпынена перадача праваслаўных храмаў уніятам. Больш за тое, урад Рэчы Паспалітай прыняў некалькі пастаноў, якія фактычна не забаранялі дзейнасць праваслаўнай царквы.

Летам 1617 г. у Кіева-Пячэрскай лаўры неафіцыйна, напаўлегальна сабраліся іерархі сусветнай праваслаўнай царквы. Сход ахоўваў атрад запарожскіх казакоў на чале з гетманам Пятром Сагайдачным. Удзельнікі сходу прасілі свяцейшага іерусалімскага Патрыярха Феафана, які тут прысутнічаў, санкцыі і блаславення на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай царквы ў Рэчы Паспалітай. Феафан даў такое блаславенне. Мітрапалітам адроджанай царквы быў абраны Іоў Барэцкі, былы рэктар Кіеўскай, а затым Львоўскай брацкіх школ. Адначасова былі прызначаны епіскапы ў сем узноўленых праваслаўных акруг. Полацкім епіскапам быў прызначаны Мялецій Сматрыцкі, аднак у яго акрузе, як нідзе, аказаліся трывалымі пазіцыі уніяцкай царквы. Мялецій Сматрыцкі, відаць, перавысіў меру ў барацьбе з уніятамі, вынікам чаго з’явілася вераломнае забойства уніяцкага архібіскупа Іязафата Кунцэвіча(1623), а гэта не садзейнічала аўтарытэту праваслаўя. Апрача суровага пакарання ўдзельнікаў бунту, універсалам караля і вялікага князя літоўскага Мялецію Сматрыцкаму і мітрапаліту Кіеўскай праваслаўнай метраполіі Іову Барэцкаму прад’яўлялася абвінавачванне ў распальванні варожасці ў краіне і дапамозе турэцкаму султану, “ворагу хрысціянскай веры”; яны павінны быць арыштаваны і аддадзены пад суд. Заўважым, што Сматрыцкі пазней пакаяўся і стаў шчырым уніятам.

Жорсткая, бескампрамісная пазіцыя уніяцкай царквы і ўрада штурхала праваслаўных іерархаў і ўкраінскае казацтва да сваіх адзінаверцаў на ўсходзе і змушала шукаць падтрымкі ў маскоўскага манарха. А гэта якраз і таіла небяспеку і спакваля рыхтавала ўмовы для вялікай вайны, што і паказалі трагічныя падзеі 1654–1667 г. Ужо ў 1625 г. мітрапаліт нядаўна адроджанай праваслаўнай царквы са згоды часткі казацтва вёў тайныя перамовы з Масквой, да якой ён звярнуўся з чалабітнай аб прыняцці Украіны пад уладарную руку рускага цара. Аднак гэта азначала новую вайну Маскоўскага царства з Рэччу Паспалітай, да якой Масква тады яшчэ не была гатова, бо не паспела аправіцца ад “дзімітрыяды”, калі літвіны і палякі гаспадарылі ў Маскве.

Разам з тым у ВКЛ была не менш уплывовая групоўка свецкіх дзеячаў і духоўных іерархаў, якія дабіваліся адраджэння і ўмацавання аўтакефальнай праваслаўнай царквы, незалежнай ад Маскоўскага патрыярхату. Духоўным лідарам гэтай групоўкі пасля смерці К.В.Астрожскага стаў Петр Магіла, які дабіўся ад каралеўскай улады дазволу на адраджэнне Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі (1632–1647 займаў пасаду мітрапаліта). З яго ініцыятывы на сейме было зацверджана пагадненне, якое давала праваслаўным роўныя правы з уніятамі. Праваслаўная царква аднаўляла свае епархіі, кіруючыя структуры, храмы, друкарні, школы.

Аднак аднаўленне праваслаўнай царквы зусім не перашкодзіла пашырэнню ўплыву і аўтарытэту уніяцкай царквы, што праявілася якраз ва ўмовах свабоды веравызнанняў. Сітуацыя ў гэты перыяд характарызавалася памкненнем да сацыяльнага і канфесійнага замірэння ў грамадстве, якое найбольш аптымальна адпавядала менавіта ідэям уніяцкай царквы і было добра зразумелае яе вернікам. Шчырая місіянерская дзейнасць уніятаў адлюстроўвала гістарычную перспектыву і духоўныя інтарэсы найбольш шматлікіх слаёў насельніцтва, што рабіла такое становішча натуральным і найбольш аптымальным для гістарычнай перспектывы. Уніяцкая царква станавілася нацыянальнай беларускай царквой.

Вайна 1654–1667 г. развеяла міф аб вызваленчай місіі рускага самадзяржаўя. Асабліва ў гэты час уніяцкая царква падвяргалася масіраваным рэпрэсіям і перажыла нацыянальную трагедыю разам са сваім народам. Становішча паўтарылася і ў часы “новага патопу” (1700–1721), калі былі разбураны многія святыні (у тым ліку Сафійскі сабор), а народ зноў аказаўся на мяжы генацыду. У гэты перыяд значна вырас аўтарытэт уніяцкай царквы. Ва ўмовах забароны беларускай мовы ў афіцыйным ужытку уніяцкая царква была адзінай установай, дзе гучала простае народнае слова. Перад першым падзелам Рэчы Паспалітай (1772) у Беларусі налічвалася 150 базыльянскіх (уніяцкіх) кляштараў, амаль палова з іх мелі пры сабе школы і друкарні. Навучанне ў школах вялося на беларускай мове, вывучаліся таксама польская, лацінская, царкоўна-славянская мовы. Уніяты складалі 70–75% насельніцтва Беларусі, а ў сельскай мясцовасці – 80%, абсалютная большасць яго – беларускае сялянства.