Im dawiałosia żyć u żachliwym czasie: naszczadki achwiaraŭ “polskaj operacyi” NKWD u wioscy Wiesiałowa Lepielskaha rajonu

У вёсцы штучна ўтворанай падчас калектывізацыі вёсцы Весялова Лепельскага раёна ў 30-я гады ХХ ст. быў утвораны так званы “польсавет” – сельсавет польскай нацыянальнай меншыні. Мэтай дадзенай акцыі была атэізацыя і прышчапленьне “савецкасьці” мясцовым палякам. Зьмяшчаем артыкул Валерыя Тухты, краязнаўцы з Лепельшчыны, які апісвае лёсы жыхароў гэтай вёскі. Матэрыял быў разьмешчаны на старонцы блёгу https://ewamaria2013texts.wordpress.com/2018/02/13/z-bialorusi-po-bialorusku/, дзе яго можна прачытаць у кірыліцы, а мы яго зьмяшчаем у лацінкавай графіцы.

Wiesiałowa – wioska ŭ składzie Wałosawickaha sielsowieta Lepielskaha rajona. Ale na kartach paczatku minułaha stahodździa my nia znojdziem hetaha pasieliszcza. Czamu? Bo jaho na toj czas nie isnawała. Kali i jak uznikła Wiesiałowa? Kab dać adkaz na hetaje pytannie, mała adszukać patrebnuju infarmacyju ŭ archiwach. Warta zazirnuć u samu wiosku, staražyły jakoj mohuć raspawieści szmat czaho cikawaha pra toje miejsca, dzie losam było nakanawana nie tolki naradzicca, ale i pražyć doŭhaje i bahataje na ŭspaminy žyccio.

Tamu czarhowaje krajaznaŭczaje padarožža dasledczykaŭ minułaha sa Słabadzkoj szkoły ŭ Wiesiałowa. Dabracca siudy nia tak užo i składana. Z dziasiatak kilometraŭ lasnoj darohi, jakaja biažyć paŭz Daliki, niaisnujuczuju ŭžo wiosku Iwan Bor, minaje Kaczanoŭski most praz reczku Swiadzicu, prywiadzie ŭ patrebnaje miejsca.

Pieradhistoryja

Jak užo zhadwałasia wyszej, u paczatku minułaha stahoddzia wioski Wiesiałowa nie isnawała. Pa nawakolli było raskidana kala dwuch dziasiatkaŭ chutaroŭ. Florentynawa, Zofijeŭka, Potak, Romaldawa, Stajsk, Uładzisława – tolki niewialiki pieralik z ich. Na hetych chutarach žyli etnicznyja Palaki, jakija nabyli ziemli ŭ wałosawickaha pana Zaćwilichoŭskaha na paczatku XX stahodździa. Pierszapaczatkowa žyllom dla pierasialencaŭ słužyli ziamlanki, jakija jany spiecham wykopwali na swaich wykuplenych nadziełach.

U 1921 hodzie Wałosawickaja wołasć była padzielena na sielsowiety. Siarod inszych byŭ utworany sielsowiet z centram na chutary Bieły Klon. U jaho skład uwajszło szasnaccać chutaroŭ, dzie pierawažna žyli kolisznija polskija pierasialency. Starszynioj pryznaczyli Ihnata Kaszko, sakratarom – Mikałaja Kacyłu.

Utwareńnie wioski

Pakul zastajecca niewiadomym pachodžannie nazwy Wiesiałowa. U pieraliku nasielenych miejscaŭ Wałosawickaj wołasci ni chutara, ni wioski z takoj nazwaj nie znaczyłasia. Pierszyja zhadki Wiesiałowa jak centra sielsowieta adnosiacca da 1926 hoda, kali prawodziŭsia pierszy ŭsierasijski pierapis niesielnictwa. Na toj czas u Wiesiałoŭskim sielsowiecie, jaki liczyŭsia polskim, naliczwałasia 29 nasielenych punktaŭ z ahulnaj kolkaściu žycharoŭ 1003 czaławieki. Iznoŭ niwodnaha pasieliszcza z adnajmiennaj nazwaj zafiksawana nie było.

Na kartach paczatku 1930-ch hadoŭ chutary padajucca pad ahulnaj nazwaj – Polskija. Na karcie 1935 hoda jany abjadnanyja pad nazwaj Puszcza. Pa wynikach pierapisu 1926 hoda nasielnictwa Puszczy naliczwała 576 czaławiek.

U 1936 hodzie paczałasia kampanija pa likwidacyi chutaroŭ. Nie praminuła heta padzieja i chutaran-Palakaŭ. Na praciahu peŭnaha czasu ŭsie chaty byli ściahnuty ŭ adziny nasieleny punkt, jaki i atrymaŭ nazwu Wiesiałowa. Staražył wioski Wiktar Stažyk sa słoŭ swajoj maci wiedaje, szto wiosku nazwali Wiesiałowam u honar “zastrojszczyka” (budaŭnika), ci praraba, jaki kirawaŭ ściahwańniem (koncentracyjaj) chutaroŭ. Tak heta ci nie, śćwiardžać nia budziem. Uskosnym paćwiardžeńniem taho, szto ŭ asnowu nazwy lahło ŭłasnaje imia, źjaŭlajecca nazwa miajscowaha kolhasa – imia Wiesiałoŭskaha. Kim źjaŭlaŭsia nasamrecz Wiesiałoŭski, kali ŭwohule isnawaŭ czaławiek z takim proźwiszczam, i jakoje daczynieńnie mieŭ da Palakaŭ, szto imia jaho ŭwiekawieczyli ŭ nazwie pasieliszcza? Pakul adkazu na hetaje pytańnie niama.

Ludzi i losy

Siarod žycharoŭ nowastworanaha pasieliszcza była siamja Kazimira Cupryniaka rodam z polskaj wioski Wulka Hastunskaja. U tutejszyja miasciny jon patrapiŭ užo padletkam, kali baćki pryjechali abžywacca na nowym miejscy. Z ciaham czasu Kazimir zajmieŭ ułasnuju haspadarku na chutary Zofijeŭka, stwaryŭ siamju, u jakoj było szaściora dziaciej. Kazimir nie paspieŭ jak śled uładkawacca na nowym miescy. U žniŭni 1936 hoda byŭ abwinawaczany ŭ szpijanažy na karyść Polszczy i arysztawany. Taki los napatkaŭ mnohich wiesiałoŭskich Palakaŭ.

Daczka Kazimira Antanina i siońnia žywie ŭ Wiesiałowie. Pierad samaj wajnoj jana paśpieła skonczyć pierszuju klasu. A paśla wuczycca duža nie było kali. Z szasnaccaci hod pracawała ŭ kolhasie, zatym – u szkole techniczkaj i ŭ balnicznaj kacielni. Razam z mužam Kazimiram Kaszko žywuć u ładzie dy zhodzie sześćdziasiat dwa hady.

Baćki Wiktara Stažyka – taksama karennyja Palaki, ale siabie jon liczyć Biełarusam. Jaho žonka z pryhožym imiem Žozefina pachodzić z miascowaha szlachieckaha rodu Kažarskich. Wiktar naradziŭsia ŭ tutejszych miaścinach, na chutary Potak, niezadoŭha da taho, jak siamja pierasialiłasia ŭ Wiesiałowa. Baćka pracawaŭ kawalom, a ŭ 1937 byŭ represawany. Niczoha nie wiadoma i pra los baćkawych bratoŭ. Peŭny czas adzin z ich, Józef, pracawaŭ starszynioj Wiesiałoŭskaha polskaha sielsowieta.

Pracoŭnaja dziejnaść Wiktara Wasiljewicza zwiazana z sielskaj haspadarkaj. Na pensiju pajszoŭ z pasady zahadczyka świnafermy. Za wysokija wytworczyja pakazczyki dwojczy ŭznaharodžwaŭsia ordenami – „Kastrycznickaj rewolucyi” i “Znak paszany”.

Wosip i Zofja Stanickija pryjechali ŭ 1914 hodzie. Pasialilisia na chutary Toni, adkupiŭszy ŭ pana dwanaccać dziesiacin ziamli. Siamja była wialikaja – wosiem dziaciej. Stanickija szmat pracawali, nažywajuczy pakrysie dabra. Usio pajszło pracham u czas kolektywizacyi. Z raskidanaha baćkoŭskaha hniazda razlacielisia pa świecie dzieci. Iwan pracawaŭ nastaŭnikam u Puchawickim rajonie. U 1938 hodzie byŭ represawany. U hetym ža hodzie byli arysztawany mužy jaho siostraŭ Wiktoryi i Wiery. Druhaja suświetnaja wajna nazaŭsiody zabrała Lawona i Boleka. Hanna paśla zakanczeńnia szkoły pastupiła wuczycca ŭ Witabskuju pedwuczelniu, dzie i zastała wajna. Dziaŭczyna wymuszana była wiarnucca dadomu. Paśla wajny wuczycca mahczymaści nie było, tak i zastałasia ŭ Wiesiałowie. Bolszuju czastku pracoŭnaha stažu zajmaje praca ŭ kałhasie. U 2005 hodzie Hanna adyszła ŭ lepszy swiet.

Prodki Maryi Mićkinaj pa baćkoŭskaj i matczynaj linii taksama źjaŭlajucca Palakami. Siemji Wrzos i Łaboda byli ŭ pieraliku tych, chto szukaŭ sialanskaha szczaścia na czužynie. Pra dzieda pa baćkoŭskaj linii, Balasława Łabodu, žanczyna amal niczoha nia wiedaje. Nawat nijakich razmowaŭ pra jaho los u siamji nie wiałosia. Jak apynułasia, Balasłaŭ Łaboda taksama staŭ achwiaraj represij. Jaho syny Balasłaŭ i Wacłaŭ, baćka Maryi, wajawali ŭ Druhuju suświetnuju wajnu. Wacłaŭ zastaŭsia žywy, tolki pabywaŭ u niamieckim pałonie. Paśla wajny pracawaŭ bryhadziram u kolhasie, zatym u sowhasie “Wałosawiczy”. Byŭ komunistam. Balasłaŭ zahinuŭ niedzie ŭ Litwie. Pra toje rodziczy dawiedalisia z lista, jaki ŭ paczatku 1970-ch hadoŭ pryjszoŭ z prybałtyjskaj respubliki. U im junyja śledapyty pawiedamlali padrabiaznaści hibieli i miesca pachawańnia Balasława.

“Polskija szpijony”

U adkrytym dostupie ŭ internecie majecca szerah sajtaŭ, dzie raźmieszczany źwiestki pra represawanych. Josć tam taksama źwiestki i pra wiesiałoŭcaŭ. Nam udałosia adszukać imiony adzinaccaci czaławiek. Ale ŭpeŭnieny, szto pry bolsz pilnym poszuku tragiczny śpis achwiar budzie naszmat daŭžejszy.

Pa świedczańni staražyłaŭ, nia było siarod wiesiałoŭcaŭ niwodnaj siamji, jakaja b nie paciarpieła ad represij. Amal u kožnaj siamji byŭ arysztawany niechta z darosłych mužczyn. Usie jany abwinawaczwalisia ŭ szpijanažy na karyść Polszczy. Asnoŭnaj prawinaj wiesiałoŭcaŭ pierad sowieckaj dziaržawaj była ich etnicznaja prynaležnaść. Užo heta wyklikała padazronaść z boku karnych organaŭ NKWD, jakim nie było nijakich ciažkaściej nawiesić jarłyk “polskaha szpijona” wiaskoŭcam, jakija žyli z ciažkaj sialanskaj pracy. Prysud byŭ adzin – wyszejszaja miera pakarańnia. Niamnohija paźbiehli hetaha tragicznaha losu. Niwodzin z asudžanych bolsz nie wiarnuŭsia ŭ tyja miaściny, jakija za niekalki dziesiacihodździaŭ paśpieli stać rodnymi. Pamiać ab ich žywie wa ŭspaminach kreŭnych.

Represii 1930-ch hadoŭ pakinuli hłybokija rany ŭ świadomaści wiesiałoŭcaŭ, na doŭhija dziesiacihodździ pasialili strach.

Szkoła

Leanid Kaminski, kirouca dziciaczaha domu, za im koliszniaja polskaja szkoła 1953 h.

U 1924 hodzie ŭ Puszczy ŭžo isnawała polskaja szkoła pierszaj stupieni. Dwa nastaŭniki nawuczali ŭ joj sorak czatyry dziciaci. U 1930-ia hady nowy budynak szkoły byŭ uźwiedzieny ŭ centry nanawa stworanaj wioski. Z paczatkowaj nawuczalnaja ŭstanowa była pieraŭtworana ŭ niapoŭnuju siaredniuju. Pawialiczyłasia i kolkaść nastaŭnikaŭ.

U druhoj pałowie 1930-ch hadoŭ represii zakranuli taksama nastaŭnikaŭ Wiesiałoŭskaj szkoły. Nam stali wiadomy imiony czaćwiarych czaławiek:

1. Hermanowicz Józefa Iwanaŭna 1915 h.n. Uradženka w. Akałowa Pleszczanickaha r-na. Polka. Nastaŭnica Wiesiałoŭskaj NSSZ. U 1938 hodzie asudžana na 10 hadoŭ PPL jak agent polskaj wywiedki.

2. Wisławuch Anton Antonawicz 1915 h.n. Uradženiec w. Kustaŭnica Naraŭlanskaha r-na. Nastaŭnik Wiesiałoŭskaj NSSZ. U 1938 hodzie arysztawany jak czlen kontrrewolucyjnaj organizacyi. Rasstralany.

3. Parachaŭnik Ściapan Iwanawicz. Ukrainiec. Nastaŭnik Wiesiałoŭskaj NSSZ. Abwinawaczwaŭsia ŭ dziejnaści ŭ składzie Polskaj Organizacyi Wajskowaj. Rasstralany ŭ 1938 hodzie.

4. Stefanowicz Franc Ściapanawicz 1911 h.n. Palak. Uradženiec w. Szepiczy (?) Lepielskaha r-na. Dyrektar Wiesiałoŭskaj NSSZ. Abwinawaczwaŭsia jak czlen Polskaj Organizacyi Wajskowaj. Rasstralany ŭ 1937 h.

Składwajecca ŭražańnie, szto ŭ szkole była raskryta cełaja szpijonskaja organizacyja. Aryszt nastaŭnikaŭ staŭsia mocnym udaram pa kulturnickim i aświetnickim asiarodku Wiesiałowa i nawakolnych wiosak. A ŭ chutkim czasie polskuju szkołu ŭwohule likwidawali.

Wiesiałoŭskaja szkoła praisnawała da siaredziny da 1980-ch. Hod ad hodu skaraczałasia kolkaść wuczniaŭ, ramont korpusaŭ szkoły patrabawaŭ wialikich kapitałaŭkładańniaŭ. Paskoryła proces zakryćcia szkoły toje, szto ŭ Nowych Wałosawiczach była zbudawana bolsz suczasnaja nawuczalnaja ŭstanowa, kudy i pierawiali wiesiałoŭskich wuczniaŭ.

Zaraz niedaloka ad balnicy, u zaraśnikach kustoŭja i dreŭ ad cikaŭnych waczej schawanyja resztki toj bietonnaj, zbudawanaj “da wajny” szkoły. Cikawaść wyklikaje technologija budaŭnictwa. Zwonku i znutry ścieny atynkawanyja, tam dzie ad daŭnaści czasu tynkoŭka adwaliłasia, možna pabaczyć, z czaho zrobleny ścieny. A zrobleny jany z raztworu cementa z damieszkami toŭczanaj czyrwonaj cehły. Czas pakazaŭ ich trywałaść. Woś jaki paradoks. U paczatku 1960-ch byŭ uźwiedzieny z cehły jaszcze adzin korpus szkoły, ale jon wyprabawańnie czasam nie wytrymaŭ – zastalisia adny razwaliny.

Miajscowyja sławutaści

U 1944 hodzie, adrazu paśla niamieckaj okupacyi, u Wiesiałowie adnawiŭ pracu kolhas. Na toj czas jon nasiŭ nazwu imia Czapajewa. U 1950 hodzie haspadarki Wiesiałowa, Stajska i Wałosawiczaŭ abjadnali ŭ kolhas imia Dziaržynskaha. U 1959 jon zmianiŭ status i staŭ nazywacca sowhasam “Wałosawiczy”. Da siońniaszniaha dnia na ŭskrajku wioski zachawalisia resztki fermy, budynak jakoj užo praciahły czas staić zakinuty z-za niepatrebnaści.

Zachawałasia ŭ wioscy aleja z dreŭ, pasadžanaja wychawancami dziciaczaha doma, jaki pracawaŭ na praciahu niekalkich dziesiacihodździaŭ – u dawajenny i paślawajenny peryjad. Potym u adnym z korpusaŭ, jaki byŭ pabudawany ŭ 1930-ia hady, razmiaściłasia Wiesiałoŭskaja ŭczastkowaja balnica. Prajszło ŭžo kolki hod, jak zaczynili i balnicu. Nowy haspadar budynka pakul nie znajszoŭsia i naŭrad ci znojdziecca.

Ad blizkaha lesu wiosku addzialaje niewialikaje aziarco, utworanaje dambaj, jakaja pieraharodžwaje reczku Kamienku. Wadajom nadaje peŭnuju pryhažosć i koloryt nawakolnym krajawidam Wiesiałowa. Asabliwa pryhoža hladziacca wiaskowyja krajawidy z “piataczka” – niewialikaj płoszczy, ad jakoj u roznyja baki razychodzicca niekalki wulic. Mieścicca na płoszczy budynak katalickaha kaścioła, pad jaki wierniki prystasawali pustujuczuju peŭny czas kolhasnuju chatu. Czas ad czasu adprawić światuju imszu pryjazdžaje ksiondz lepielskaha kaścioła. Zachawaŭsia budynak magazina, staić zaczynienym. La bietonnaha prypynka spyniajecca rejsawy aŭtobus, szto niekalki razoŭ na tydzień zajaždžaje ŭ wiosku.

Kaplica i mohiłki

Majuć wiesiałoŭcy ŭłasnyja mohiłki. Siudy wiazuć pamierłych swajakoŭ i žychary susiedniaha Stajska, dzie taksama žywuć naszczadki etnicznych Palakaŭ-pierasialencaŭ. Na nadmahilnych plitach pierawažna polskija proźwiszczy. Ździŭlaje toje, szto nadpisy zrobleny na ruskaj mowie, adzinkawyja – na polskaj. U pierszuju czarhu ŭwahu prywabliwaje niewialikaje nadmahille, wykładzienaje z kamieńnia, a zwonku atynkawanaje. Na tynkoŭcy z troch bakoŭ pomnika naniesieny nadpisy, jakija swiedczać pra toje, szto heta siamiejnaje pachawańnie rodu Radziszeŭskich – Gołembickich datujecca pierszaj pałowaj XX stahodździa.

Krychu woddal ad mohiłak jość niewialikaja draŭlanaja kapliczka. Usio jaje naczyńnie składajuć raspiaćcie (krucyfiks) i tumbaczka, dzie zachoŭwajucca religijnyja malitoŭniki na polskaj mowie. Baczna, szto kaplica daŭno nie wykarystoŭwajecca pa pryznaczeńni. Dach kryty doszkami i tollu miejscami ŭžo patrabuje ramontu. Samim wiaskoŭcam užo nie adoleć jaje ramont.

Dobra baczna, szto kapliczka znachodzicca na sztucznym uzwyszeńni prawilnaj prostakutnaj formy, jakoje, mahczyma, źjaŭlajecca miejscam koliszniaha padmurka samaj pierszaj kaplicy, zbudawanaj polskimi pierasialencami. U tryccatych hadach kaplicy ŭžo nie było. Ludzi bajalisia adkryta prajaŭlać swajo staŭlennie da religii. Mahli pryliczyć “da polskich szpijonaŭ”. Tamu i malilisia ŭpotaj, pa chatach. U hady II Suświetnaj Wajny, kab abaranić wiosku ad bied i napaściaŭ, wyraszyli wiesiałoŭcy adnawić straczanuju swiatyniu. Mužczyny ŭzialisia z doszak budawać kaplicu, a žanczyny natkali pałatna dla ŭnutranaha ŭbrannia.

***

Zmianiłasia nie adno pakalennie wiesiałoŭcaŭ, i sionnia jany zachoŭwajuć pamiać pra swaju etnicznuju radzimu – Polszczu. Pamiać, jakaja žywie i pieradajecca z pakaleńnia ŭ pakaleńnie ŭ mowie, zwyczajach i tradycyjach. Ale kožny z wiaskoŭcaŭ i ich naszczadkaŭ wiedaje, szto sapraŭdnaja radzima – heta niewialikaja lepielskaja wiosaczka Wiesiałowa.

nationalinterestby.net

One thought on “Im dawiałosia żyć u żachliwym czasie: naszczadki achwiaraŭ “polskaj operacyi” NKWD u wioscy Wiesiałowa Lepielskaha rajonu

  1. Pingback: "Азыяцкі" Назарбай за лацінку, а "эўрапэйскі" Лукашэнка? - Nacyjanalny Intares

Comments are closed